راهکارهای کاربردی برای افزایش بازدهی خوراک در گاوهای شیری

یکی از موضوعات مهم در مدیریت گاوداری‌های شیری، افزایش بازدهی خوراک است. اگرچه این اصطلاح زیاد به کار برده می‌شود، اما بازدهی خوراک فقط به معنای افزایش مقدار شیر نیست؛ بلکه منظور این است که دام بتواند با مصرف مقدار مشخصی خوراک، بیشترین میزان شیر را تولید کند و کمترین مقدار از مواد مغذی جیره هدر برود.

در واقع، یکی از پایه‌های اصلی تولید شیر، تغذیه صحیح است. خوراک زمانی بیشترین ارزش اقتصادی را دارد که گاو بتواند آن را به‌خوبی مصرف و مواد مغذی موجود در آن را به شیر تبدیل کند.

گاهی اوقات مشکل نه کمبود خوراک، بلکه مصرف بیش از حد، هدررفت خوراک، کیفیت نامناسب یا مدیریت نادرست آن است. بنابراین برای افزایش سودآوری، باید علاوه بر مقدار خوراک، نحوه مصرف و کیفیت آن نیز به‌طور مرتب بررسی شود.

بازدهی خوراک دقیقاً به چه معناست؟

یکی از روش‌های متداول برای ارزیابی بازدهی خوراک، محاسبه مقدار شیر تصحیح‌شده بر اساس 3.5 درصد چربی (3.5% FCM) به ازای هر کیلوگرم ماده خشک مصرفی (DMI) است.

به زبان ساده، هرچه گاو بتواند با مصرف مقدار کمتری ماده خشک، شیر بیشتری تولید کند، بازدهی خوراک بالاتر خواهد بود.

البته بازدهی خوراک تنها یک عدد نیست. در نگاه مدیریتی، هر مقداری از خوراک که دور ریخته شود یا به دلیل مشکلات تغذیه‌ای و گوارشی نتواند به‌درستی مورد استفاده دام قرار گیرد، به معنای کاهش بهره‌وری و افزایش هزینه تولید است.

۱. مصرف ماده خشک؛ نقطه شروع بازدهی خوراک

یکی از نخستین اقداماتی که برای افزایش بازدهی خوراک باید انجام داد، افزایش و پایش صحیح مصرف ماده خشک است.

گاو نمی‌تواند از مواد مغذی‌ای که مصرف نکرده استفاده کند. بنابراین حتی اگر یک جیره از نظر تئوری کاملاً متعادل و پرانرژی باشد، در صورتی که دام آن را به مقدار کافی مصرف نکند، عملکرد مورد انتظار حاصل نخواهد شد.

این موضوع برای گاوهای تازه‌زا و تلیسه‌های شکم اول اهمیت بیشتری دارد، زیرا این دام‌ها معمولاً در ابتدای شیردهی با محدودیت مصرف ماده خشک مواجه هستند.

از طرف دیگر، گاوهای پرتولید به دلیل نیاز بیشتر برای تولید شیر، به مقدار بیشتری ماده خشک احتیاج دارند. به همین دلیل، مصرف ماده خشک باید متناسب با میزان تولید، وزن بدن و مرحله شیردهی دام مورد ارزیابی قرار گیرد.

۲. فقط مقدار خوراک مهم نیست؛ کیفیت آن هم اهمیت دارد

یکی از اشتباهات رایج این است که افزایش مصرف خوراک را به‌تنهایی نشانه عملکرد بهتر بدانیم.

کیفیت علوفه و ترکیب جیره تأثیر مستقیمی بر بازدهی خوراک دارد. افزایش بیش از حد NDF می‌تواند قابلیت مصرف خوراک و در نتیجه بازدهی آن را کاهش دهد.

بنابراین باید به کیفیت علوفه، قابلیت هضم، اندازه ذرات، میزان رطوبت و ترکیب کلی جیره توجه شود.

در کنار جیره مناسب، برخی افزودنی‌های خوراکی مانند مخمرها، یونوفورها و فرآورده‌های میکروبی نیز در برخی شرایط می‌توانند به بهبود بازدهی کمک کنند. شاید تأثیر آنها در هر رأس دام بسیار بزرگ نباشد، اما در یک گله پرتولید، حتی یک تغییر کوچک در بازدهی می‌تواند در مجموع تأثیر اقتصادی قابل توجهی ایجاد کند.

۳. جیره را متناسب با گروه دام تنظیم کنید

تمام گاوهای یک گله نیاز غذایی یکسانی ندارند.

نیازهای یک گاو تازه‌زا با گاو خشک، گاو نزدیک زایش یا گاوی که در اواسط شیردهی قرار دارد کاملاً متفاوت است.

به همین دلیل بهتر است دام‌ها بر اساس شرایط فیزیولوژیک و میزان تولید در گروه‌های مناسب قرار گرفته و جیره هر گروه متناسب با نیازهای آن تنظیم شود.

به‌عنوان مثال، گاوهای تازه‌زا به جیره‌ای نیاز دارند که ضمن تأمین مواد مغذی مورد نیاز تولید شیر، به حفظ مصرف ماده خشک و سلامت شکمبه نیز کمک کند.

در مقابل، استفاده از جیره بسیار پرانرژی برای گاوهای خشک که نیاز تولیدی بالایی ندارند، می‌تواند منجر به افزایش بیش از حد وضعیت بدنی و مشکلات متابولیکی شود.

۴. تنش گرمایی؛ دشمن پنهان مصرف خوراک

یکی از عوامل مهم کاهش مصرف ماده خشک، استرس گرمایی است.

با افزایش دما و رطوبت محیط، گاو برای کاهش تولید حرارت داخلی بدن، رفتار تغذیه‌ای خود را تغییر داده و معمولاً مصرف خوراک کاهش پیدا می‌کند.

در این شرایط، استفاده مناسب از پنکه، سیستم‌های خنک‌کننده و مه‌پاش می‌تواند نقش مهمی در حفظ مصرف خوراک داشته باشد.

قرار دادن تجهیزات خنک‌کننده در اطراف محل استراحت دام و به‌خصوص در محدوده آخور، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا حفظ مصرف خوراک در گاوهای پرتولید، مستقیماً با حفظ تولید شیر ارتباط دارد.

۵. فضای آخور را جدی بگیرید

حتی اگر جیره بسیار خوبی داشته باشید، در صورتی که گاوها فضای کافی برای دسترسی به آخور نداشته باشند، مصرف واقعی آنها کاهش پیدا می‌کند.

تراکم بالا در محل خوراک‌دهی باعث می‌شود گاوهای ضعیف‌تر یا دام‌های کم‌رقابت نتوانند به اندازه کافی به خوراک دسترسی داشته باشند.

به‌طور کلی توصیه می‌شود فضای کافی برای هر دام در نظر گرفته شود و برای گروه‌های حساس مانند گاوهای تازه‌زا و گاوهای نزدیک زایش فضای بیشتری اختصاص داده شود.

هدف این است که تمام دام‌ها، بدون رقابت شدید و استرس، فرصت کافی برای مصرف خوراک داشته باشند.

۶. مدیریت TMR؛ از جیره خوب تا خوراک خوب

ممکن است جیره روی کاغذ کاملاً متعادل باشد، اما اگر TMR (جیره کاملاً مخلوط) به‌درستی تهیه نشود، گاو در عمل همان جیره محاسبه‌شده را دریافت نخواهد کرد.

اندازه نامناسب ذرات یا اختلاط ناکافی می‌تواند باعث جدا شدن اجزای خوراک شود. در این حالت گاوها ممکن است بخش‌هایی از جیره را انتخاب کرده و بخش‌های دیگر را مصرف نکنند.

این مسئله می‌تواند تعادل مواد مغذی مصرفی را برهم زده و حتی خطر مشکلاتی مانند اسیدوز شکمبه را افزایش دهد.

از طرف دیگر، علوفه بی‌کیفیت یا خوراکی که طعم و بوی مناسبی ندارد، می‌تواند اشتهای دام را کاهش دهد.

رطوبت TMR نیز باید در محدوده مناسبی قرار داشته باشد. رطوبت بیش از حد می‌تواند به کاهش ماندگاری خوراک، فساد و در نهایت کاهش مصرف منجر شود.

۷. خوراک باید همیشه در دسترس دام باشد

گاو برای حفظ مصرف مناسب ماده خشک باید در بیشتر ساعات شبانه‌روز به خوراک دسترسی داشته باشد.

یکی از توصیه‌های مدیریتی این است که خوراک تقریباً 22 ساعت در شبانه‌روز در دسترس دام باشد و تنها در زمان‌هایی که گاو برای شیردوشی یا اقدامات مدیریتی از آخور دور است، دسترسی محدود شود.

همچنین خوراک باید به‌طور مرتب به سمت آخور هل داده و مخلوط شود.

وقتی خوراک از دسترس گاو دور می‌شود، دام برای رسیدن به آن باید انرژی بیشتری صرف کند. در چنین شرایطی، ممکن است به جای نزدیک شدن به آخور، استراحت را ترجیح دهد.

۸. از باقی‌مانده خوراک غافل نشوید

مقدار خوراک باقی‌مانده در آخور یکی از شاخص‌های ساده اما بسیار مهم برای بررسی مدیریت خوراک است.

اگر مقدار زیادی خوراک پس از تغذیه باقی بماند، بخشی از هزینه خوراک عملاً به هدر رفته است.

از طرف دیگر، باقی نماندن هیچ خوراکی نیز می‌تواند نشان‌دهنده این باشد که مقدار خوراک ارائه‌شده کمتر از نیاز گله بوده است.

بنابراین باید مقدار خوراک باقی‌مانده به‌صورت روزانه پایش شود. به‌عنوان یک معیار مدیریتی، معمولاً توصیه می‌شود باقی‌مانده خوراک در حدود 3 تا 5 درصد باشد.

۹. بازدهی خوراک را فقط با یک عدد قضاوت نکنید

بازدهی خوراک می‌تواند بین گاوهای مختلف و حتی بین نژادهای مختلف تفاوت زیادی داشته باشد.

سن، وزن بدن، مرحله شیردهی، میزان تولید شیر، وضعیت بدنی، کیفیت علوفه، شرایط محیطی و وضعیت سلامت همگی بر این شاخص اثر می‌گذارند.

همچنین باید توجه داشت که بسیاری از معادلات و استانداردهای رایج بازدهی خوراک بر اساس مطالعات انجام‌شده روی گاوهای هلشتاین شکل گرفته‌اند و ممکن است برای سایر نژادها نیاز به تفسیر متفاوتی داشته باشند.

جمع‌بندی؛ بازدهی بیشتر یعنی مدیریت بهتر

برای افزایش بازدهی خوراک، همیشه لازم نیست مقدار خوراک را افزایش دهیم. گاهی اوقات بهتر مصرف کردن همان خوراک موجود می‌تواند نتیجه اقتصادی بسیار بهتری داشته باشد.

مهم‌ترین اقدامات عبارت‌اند از:

• حفظ مصرف مناسب ماده خشک
• استفاده از علوفه باکیفیت و قابل هضم
• تنظیم جیره متناسب با مرحله تولید
• کاهش تنش گرمایی
• فراهم کردن فضای کافی آخور
• اختلاط صحیح TMR
• کنترل اندازه ذرات و رطوبت جیره
• دسترسی مداوم دام به خوراک
• کاهش هدررفت خوراک
• پایش روزانه مقدار خوراک باقی‌مانده
• و بررسی منظم بازدهی خوراک در سطح گله

در نهایت، بازدهی خوراک نتیجه یک اقدام منفرد نیست؛ حاصل مجموعه‌ای از تغذیه، مدیریت، سلامت دام و شرایط محیطی است.

یک جیره عالی بدون مدیریت مناسب، نمی‌تواند بازدهی مطلوب ایجاد کند. به همین دلیل، استفاده از یک متخصص تغذیه آشنا با شرایط گله، منابع خوراکی، اهداف تولید و ویژگی‌های دام‌ها می‌تواند نقش مهمی در رسیدن به حداکثر بهره‌وری و کاهش هزینه‌های تولید داشته باشد.