مدیریت مگس شاخی و مگس اصطبل؛ گامی مؤثربرای حفظ سلامت و بهره‌وری گاوها در فصل گرم

با افزایش دمای هوا در فصل بهار و تابستان، شرایط برای رشد و تکثیر بسیاری از حشرات در محیط دامداری فراهم می‌شود. در این میان، مگس‌ها یکی از عوامل مهم ایجاد استرس و کاهش آسایش دام هستند و در صورت کنترل نشدن می‌توانند بر مصرف خوراک، رشد، تولید شیر و در نهایت سودآوری واحد دامداری تأثیر منفی بگذارند.

در بین گونه‌های مختلف مگس، مگس شاخی (Haematobia irritans) و مگس اصطبل (Stomoxys calcitrans) اهمیت ویژه‌ای دارند. هر دو گونه خون‌خوار هستند و با ایجاد مزاحمت و تحریک مداوم دام، می‌توانند عملکرد تولیدی گاوهای شیری و پرواری را تحت تأثیر قرار دهند (Taylor et al., 2012; Merck Veterinary Manual, 2024).

مگس شاخی؛ آفتی که بیشتر زمان خود را روی دام می‌گذراند

مگس شاخی حشره‌ای کوچک و خون‌خوار است که بخش زیادی از چرخه زندگی خود را روی بدن گاو سپری می‌کند. این مگس در طول روز بارها از خون دام تغذیه کرده و در صورت افزایش جمعیت، موجب بی‌قراری، کاهش زمان استراحت و افزایش رفتارهای دفعی مانند تکان دادن دم و حرکت مداوم پوست می‌شود.

تراکم بالای مگس شاخی می‌تواند دام را تحت فشار قرار داده و بخشی از انرژی مورد نیاز برای تولید را صرف مقابله با این مزاحمت کند. در گاوهای پرواری، آلودگی شدید می‌تواند با کاهش رشد روزانه همراه باشد و در گاوهای شیری نیز احتمال افت تولید شیر وجود دارد (Byford et al., 1992; Campbell, 2006).

مگس اصطبل؛ نیش دردناک و استرس مداوم

مگس اصطبل نیز از آفات مهم دامداری‌هاست، اما رفتار آن با مگس شاخی تفاوت دارد. این مگس بیشتر در قسمت‌های پایینی بدن، به‌خصوص اطراف پاها و بخش‌های زیرین بدن دام، مشاهده می‌شود و با نیش دردناک خود واکنش‌های دفاعی متعددی ایجاد می‌کند.

لگد زدن، تکان دادن مداوم پاها، ایستادن طولانی‌مدت و تجمع دام‌ها در بخش‌هایی از جایگاه از جمله رفتارهایی هستند که می‌توانند در اثر آلودگی به مگس اصطبل مشاهده شوند. این رفتارها علاوه بر کاهش آسایش دام، ممکن است زمان اختصاص‌یافته به مصرف خوراک و استراحت را کاهش داده و مصرف انرژی نگهداری را افزایش دهند (Foil & Hogsette, 1994; Taylor et al., 2012).

کنترل مگس باید از محل تکثیر آن شروع شود

یکی از مهم‌ترین اصول کنترل مگس، پیشگیری از افزایش جمعیت آن پیش از رسیدن به مرحله آلودگی شدید است. کود، بقایای خوراک و سایر مواد آلی مرطوب می‌توانند محیط مناسبی برای رشد و تکامل مراحل نابالغ مگس فراهم کنند.

به همین دلیل، رعایت بهداشت محیط دامداری باید بخش اصلی برنامه کنترل مگس باشد. جمع‌آوری منظم کود و مواد آلی، جلوگیری از تجمع آب و رطوبت، بهبود زهکشی و توجه ویژه به اطراف آبشخورها و آخورها می‌تواند محل‌های مناسب برای تخم‌گذاری و رشد لارو را کاهش دهد (Hogsette, 1993; Merck Veterinary Manual, 2024).

نقش تنظیم‌کننده‌های رشد حشرات در کنترل مگس

در کنار مدیریت محیطی، استفاده از ترکیبات تنظیم‌کننده رشد حشرات (IGR) می‌تواند یکی از ابزارهای مؤثر در برنامه کنترل مگس، به‌ویژه برای مگس شاخی، باشد.

برخی از این ترکیبات پس از مصرف توسط دام از طریق مدفوع دفع می‌شوند و با تأثیر بر مراحل نابالغ مگس، مانع تبدیل لارو به حشره بالغ می‌شوند. در نتیجه، به جای تمرکز صرف بر مگس‌های بالغ، بخشی از چرخه تولیدمثل در محل تکثیر هدف قرار می‌گیرد (Sheppard, 1987; Kaufman et al., 2021).

البته انتخاب و مصرف این محصولات باید مطابق برچسب فرآورده، قوانین منطقه‌ای و توصیه دامپزشک یا متخصص بهداشت دام انجام شود.

تغذیه مناسب؛ حمایت از دام در برابر استرس‌های محیطی

کنترل مگس تنها به استفاده از حشره‌کش‌ها محدود نمی‌شود. وضعیت تغذیه‌ای مناسب می‌تواند به دام کمک کند تا بهتر با عوامل استرس‌زای محیطی مقابله کرده و عملکرد تولیدی خود را حفظ کند.

تأمین کافی عناصر معدنی کم‌مصرف مانند روی، مس، سلنیوم و منگنز در چارچوب نیازهای جیره، از عملکرد طبیعی سیستم ایمنی، سلامت پوست و سایر فرایندهای فیزیولوژیک دام حمایت می‌کند (NRC, 2021; Spears & Weiss, 2014).

در این زمینه، استفاده از مواد معدنی کیلاته می‌تواند به‌عنوان یکی از گزینه‌های مکمل در برنامه تغذیه‌ای دام، با توجه به نیاز واقعی گله و ترکیب جیره مورد بررسی قرار گیرد.

استفاده هدفمند از روش‌های کنترل شیمیایی

گوشواره‌های حشره‌کش، اسپری‌ها و فرآورده‌های پور-آن (Pour-on) نیز از ابزارهای رایج برای کاهش جمعیت مگس در دام هستند. با این حال، استفاده مداوم و بدون برنامه از یک ماده مؤثره می‌تواند احتمال ایجاد مقاومت در جمعیت مگس‌ها را افزایش دهد.

به همین دلیل، بهتر است روش‌های شیمیایی در کنار مدیریت بهداشتی محیط و سایر روش‌های کنترل و در قالب یک برنامه مدیریت تلفیقی آفات (IPM) اجرا شوند (Taylor et al., 2012; AAEP, 2023).

مکمل‌های تغذیه‌ای در کنار مدیریت مگس

در شرایطی که دام با استرس‌های محیطی مختلف مواجه است، توجه به کیفیت جیره و تأمین مواد مغذی مورد نیاز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. مکمل‌های تغذیه‌ای می‌توانند بر اساس شرایط گله و نیازهای تولیدی در برنامه خوراک قرار گیرند.

از جمله محصولات قابل استفاده در برنامه تغذیه‌ای می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• مخمر زنده Prody Live Cell؛ برای حمایت از شرایط مناسب تخمیر شکمبه و عملکرد گوارشی.
• متیونین پوشش‌دار Mepron؛ به‌عنوان منبع متیونین محافظت‌شده برای تأمین اسیدآمینه مورد نیاز دام.
• پروتئین محلول در شیر CAD؛ برای تأمین بخشی از نیاز پروتئینی و حمایت از برنامه تغذیه‌ای دام.
• مواد معدنی کیلاته؛ برای تأمین عناصر معدنی مورد نیاز و پشتیبانی از وضعیت تغذیه‌ای دام.

انتخاب هر مکمل باید بر اساس نوع دام، سطح تولید، ترکیب جیره، شرایط مدیریتی و نیازهای واقعی گله انجام شود.

پیشگیری، مهم‌تر از مقابله با آلودگی شدید

یکی از اشتباهات رایج در مدیریت مگس، شروع اقدامات کنترلی پس از افزایش شدید جمعیت آن است. در این مرحله، کنترل آلودگی معمولاً دشوارتر و پرهزینه‌تر خواهد بود و اثرات منفی مگس‌ها بر رفتار، آسایش و عملکرد دام نیز ممکن است از قبل آغاز شده باشد.

یک برنامه موفق کنترل مگس باید از ابتدای فصل گرم سال و پیش از افزایش قابل‌توجه جمعیت آغاز شود. مدیریت کود و رطوبت، کاهش محل‌های تکثیر، پایش منظم جمعیت مگس، استفاده هدفمند از روش‌های کنترلی و تأمین مناسب مواد مغذی مورد نیاز دام، مجموعه اقداماتی هستند که می‌توانند در کنار یکدیگر اثربخشی بیشتری داشته باشند.

در نهایت، کنترل مگس تنها یک اقدام بهداشتی نیست؛ بلکه بخشی از مدیریت سلامت، رفاه و بهره‌وری گله محسوب می‌شود. با اجرای یک برنامه منظم و پیشگیرانه می‌توان فشار ناشی از مگس شاخی و مگس اصطبل را کاهش داد و شرایط مناسب‌تری برای حفظ تولید شیر، رشد دام پرواری و کاهش هزینه‌های ناشی از استرس و آلودگی فراهم کرد.