افزایش بهره‌وری خوراک در گاوهای شیری؛ از مدیریت آخور تا کیفیت جیره

در یک گاوداری شیری، خوراک یکی از مهم‌ترین هزینه‌های تولید است. به همین دلیل، تنها افزایش مقدار خوراک مصرفی اهمیت ندارد؛ بلکه باید بررسی کنیم چه مقدار از خوراک مصرف‌شده در نهایت به شیر تبدیل می‌شود.

بازدهی خوراک در واقع نشان می‌دهد که گاو با مقدار مشخصی ماده خشک چه میزان شیر تولید می‌کند. هرچه تولید شیر نسبت به ماده خشک مصرفی بیشتر باشد، استفاده از خوراک اقتصادی‌تر خواهد بود.

اما رسیدن به این هدف تنها با تغییر فرمول جیره امکان‌پذیر نیست. کیفیت خوراک، شرایط محیطی، سلامت شکمبه، نحوه خوراک‌دهی، فضای آخور و حتی تعداد دفعات جلو کشیدن خوراک همگی می‌توانند روی این شاخص تأثیر بگذارند.

بازدهی خوراک را چگونه ارزیابی کنیم؟

یکی از شاخص‌های رایج، نسبت شیر تصحیح‌شده بر اساس 3.5 درصد چربی (3.5% FCM) به مقدار ماده خشک مصرفی (DMI) است.

به بیان ساده:

بازدهی خوراک = مقدار شیر تولیدشده ÷ ماده خشک مصرف‌شده

بنابراین اگر دو گاو مقدار مشابهی خوراک مصرف کنند اما یکی شیر بیشتری تولید کند، بازدهی خوراک در آن گاو بالاتر است.

البته نباید این شاخص را به‌تنهایی ملاک قضاوت قرار داد. کاهش وزن شدید، بیماری، کاهش وضعیت بدنی یا مصرف بیش از حد ذخایر بدن ممکن است در کوتاه‌مدت باعث بالا رفتن ظاهری بازدهی شود، اما از نظر اقتصادی و سلامت دام مطلوب نیست.

۱. مصرف ماده خشک را به‌صورت روزانه دنبال کنید

اولین قدم برای بهبود بازدهی خوراک، شناخت دقیق مصرف ماده خشک گله است.

گاو تنها زمانی می‌تواند از انرژی، پروتئین، فیبر و سایر مواد مغذی استفاده کند که آنها را مصرف کرده باشد. بنابراین وجود یک جیره ایده‌آل روی کاغذ، بدون مصرف مناسب دام، نتیجه‌ای نخواهد داشت.

این مسئله در گاوهای تازه‌زا و شکم اول اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا ظرفیت مصرف خوراک در این دام‌ها معمولاً محدودتر است، در حالی که نیاز غذایی آنها برای تولید شیر به سرعت افزایش پیدا می‌کند.

در گاوهای پرتولید نیز باید مصرف ماده خشک با توجه به وزن بدن، میزان تولید و مرحله شیردهی به‌دقت کنترل شود.

۲. کیفیت علوفه، پایه یک جیره پربازده است

افزایش مقدار خوراک زمانی مفید است که کیفیت آن نیز مناسب باشد.

علوفه نامرغوب یا دارای قابلیت هضم پایین می‌تواند ظرفیت مصرف خوراک را محدود کند. یکی از شاخص‌های مهم در این زمینه NDF است؛ افزایش بیش از اندازه NDF، به‌خصوص زمانی که قابلیت هضم آن پایین باشد، می‌تواند مصرف ماده خشک و در نتیجه بازدهی خوراک را کاهش دهد.

بنابراین هنگام ارزیابی جیره باید مواردی مانند:

• کیفیت علوفه
• قابلیت هضم فیبر
• اندازه ذرات
• میزان رطوبت
• کیفیت مواد اولیه
• و تعادل مواد مغذی

بررسی شوند.

در برخی شرایط، استفاده صحیح از افزودنی‌هایی مانند مخمرها، یونوفورها و فرآورده‌های میکروبی نیز می‌تواند به بهبود عملکرد خوراک کمک کند؛ هرچند میزان پاسخ دام به این محصولات به شرایط جیره و گله بستگی دارد.

۳. یک جیره برای همه گاوها مناسب نیست

یکی از اصول مهم در تغذیه گاو شیری، گروه‌بندی صحیح دام‌ها است.

گاو تازه‌زا، گاو پرتولید، گاو اواسط شیردهی، گاو خشک و گاو نزدیک زایش نیازهای یکسانی ندارند. اگر همه این دام‌ها یک جیره دریافت کنند، بخشی از آنها احتمالاً بیش از نیاز یا کمتر از نیاز خود مواد مغذی دریافت خواهند کرد.

برای مثال، گاو تازه‌زا باید جیره‌ای دریافت کند که ضمن تأمین نیازهای بالای تولید شیر، به حفظ اشتها و سلامت شکمبه نیز کمک کند.

در مقابل، جیره بسیار پرانرژی برای گاو خشک می‌تواند باعث افزایش بیش از حد وضعیت بدنی و افزایش ریسک مشکلات متابولیکی شود.

جیره مناسب، جیره‌ای است که برای گروه مناسب و در زمان مناسب ارائه شود.

۴. گرما می‌تواند بازدهی خوراک را به‌شدت کاهش دهد

در ماه‌های گرم سال، یکی از نخستین واکنش‌های گاو به تنش گرمایی، کاهش مصرف خوراک است.

گاو برای کاهش تولید حرارت بدن، رفتار تغذیه‌ای خود را تغییر می‌دهد و ممکن است زمان بیشتری را در ساعات خنک‌تر روز صرف خوردن کند.

در نتیجه، اگر شرایط خنک‌سازی مناسب نباشد، مصرف ماده خشک کاهش یافته و به دنبال آن تولید شیر و بازدهی خوراک نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

استفاده صحیح از پنکه، مه‌پاش و سیستم‌های خنک‌کننده، به‌خصوص در محدوده آخور، می‌تواند به حفظ مصرف خوراک کمک کند.

۵. فضای کافی برای آخور فراهم کنید

گاهی مشکل از جیره نیست؛ مشکل این است که همه گاوها فرصت یکسانی برای خوردن ندارند.

تراکم بالا و کمبود فضای آخور باعث افزایش رقابت بین دام‌ها می‌شود. گاوهای ضعیف‌تر یا کم‌رقابت ممکن است در ساعات مناسب نتوانند به اندازه کافی خوراک مصرف کنند.

به همین دلیل، تأمین فضای مناسب آخور برای هر دام اهمیت زیادی دارد و در گروه‌های حساس مانند تازه‌زاها و گاوهای نزدیک زایش باید توجه بیشتری به این موضوع شود.

هدف این است که دام بتواند بدون استرس و رقابت شدید، به‌راحتی به خوراک دسترسی پیدا کند.

۶. TMR خوب باید در عمل هم خوب باشد

ممکن است فرمول جیره از نظر محاسباتی کاملاً درست باشد، اما نحوه آماده‌سازی آن باعث شود گاو جیره واقعی متفاوتی از جیره محاسبه‌شده دریافت کند.

در تهیه TMR یا جیره کاملاً مخلوط باید به اندازه ذرات و یکنواختی اختلاط توجه شود.

اگر مخلوط به‌درستی آماده نشود، گاوها می‌توانند اجزای مورد علاقه خود را جدا کرده و مصرف کنند. این انتخاب‌گری باعث می‌شود ترکیب مواد مغذی مصرف‌شده با فرمول اصلی جیره تفاوت داشته باشد.

از طرف دیگر، TMR بیش از حد خشک یا مرطوب نیز می‌تواند روی مصرف خوراک و رفتار انتخابی گاو اثر بگذارد.

بنابراین کنترل کیفیت TMR باید بخشی از برنامه روزانه مدیریت گاوداری باشد.

۷. خوراک را از دسترس گاو دور نکنید

دسترسی مداوم به خوراک یکی از ساده‌ترین راهکارهای حفظ مصرف ماده خشک است.

بهتر است خوراک در بیشتر ساعات شبانه‌روز در دسترس گاو باشد و تنها در زمان‌هایی که دام برای شیردوشی یا سایر اقدامات مدیریتی از آخور خارج می‌شود، دسترسی او محدود شود.

همچنین خوراکی که در قسمت انتهایی آخور قرار گرفته باید مرتب به سمت گاو جلو کشیده شود.

گاهی تنها همین اقدام ساده باعث می‌شود گاو دوباره به آخور مراجعه کرده و مقدار بیشتری خوراک مصرف کند.

۸. خوراک باقی‌مانده را هر روز بررسی کنید

خوراک باقی‌مانده در آخور یک شاخص مدیریتی بسیار ارزشمند است.

اگر مقدار زیادی خوراک باقی بماند، احتمال هدررفت اقتصادی بالا می‌رود. اما اگر هیچ خوراکی باقی نماند، ممکن است مقدار خوراک ارائه‌شده کمتر از نیاز دام بوده باشد.

بنابراین مقدار خوراک باقیمانده باید روزانه ثبت و با مصرف واقعی دام مقایسه شود.

به‌عنوان یک هدف مدیریتی، معمولاً باقی‌ماندن حدود 3 تا 5 درصد خوراک در آخور مورد توجه قرار می‌گیرد.

۹. بازدهی بالا همیشه به معنای سلامت بهتر نیست

یکی از نکات مهم در تفسیر بازدهی خوراک این است که یک عدد بالا لزوماً به معنای عملکرد ایده‌آل دام نیست.

برای مثال، اگر گاو به دلیل کاهش شدید مصرف خوراک از ذخایر چربی بدن خود استفاده کند، ممکن است نسبت شیر تولیدی به خوراک مصرفی برای مدتی بالا به نظر برسد؛ اما این وضعیت در بلندمدت می‌تواند به سلامت، تولیدمثل و عملکرد دام آسیب بزند.

به همین دلیل، بازدهی خوراک باید در کنار شاخص‌هایی مانند:

• تغییرات وزن بدن
• امتیاز وضعیت بدنی
• سلامت شکمبه
• تولید شیر
• مصرف ماده خشک
• وضعیت تولیدمثلی
• و سلامت عمومی گله

ارزیابی شود.

عوامل مؤثر بر بازدهی خوراک

برای رسیدن به بازدهی مطلوب، باید مجموعه‌ای از عوامل را همزمان مدیریت کرد:

تغذیه:
کیفیت علوفه، تعادل جیره، مقدار نشاسته، پروتئین و فیبر.

مدیریت خوراک:
نحوه تهیه TMR، تعداد دفعات خوراک‌دهی، جلو کشیدن خوراک و کنترل خوراک باقی‌مانده.

محیط:
کاهش تنش گرمایی، فضای مناسب آخور و شرایط مطلوب استراحت.

سلامت:
پیشگیری از بیماری‌ها و حفظ سلامت شکمبه و دستگاه گوارش.

گروه‌بندی:
تغذیه هر گروه بر اساس مرحله شیردهی و نیازهای واقعی دام.

جمع‌بندی

افزایش بازدهی خوراک به معنای این نیست که فقط مقدار بیشتری خوراک در اختیار گاو قرار دهیم. هدف اصلی این است که هر کیلوگرم ماده خشک با کمترین میزان هدررفت، بیشترین ارزش تولیدی را ایجاد کند.

برای رسیدن به این هدف باید از کیفیت علوفه و تنظیم جیره گرفته تا مدیریت آخور، کنترل تنش گرمایی، کیفیت TMR و سلامت شکمبه را در نظر گرفت.

در یک گاوداری موفق، جیره خوب تنها نیمی از ماجراست؛ نحوه ارائه و مدیریت همان جیره است که مشخص می‌کند چه مقدار از پتانسیل آن واقعاً به تولید شیر تبدیل شود.

در نهایت، پایش منظم مصرف ماده خشک و تولید شیر و استفاده از نظر یک متخصص تغذیه که با شرایط واقعی گله آشنا باشد، می‌تواند به شناسایی نقاط ضعف و افزایش سودآوری گاوداری کمک کند.