انرژی مورد نیاز گوساله؛ از نگهداری تا رشد مطلوب

تأمین انرژی کافی یکی از مهم‌ترین عوامل در رشد و پرورش موفق گوساله است. گوساله برای زنده ماندن، حفظ فعالیت‌های طبیعی بدن و همچنین رشد عضلات و اسکلت، به مقدار مشخصی انرژی نیاز دارد.

در این مطلب، ابتدا مفهوم متابولیسم پایه و انرژی قابل متابولیسم را بررسی می‌کنیم و سپس با مفهوم انرژی خام یا کل آشنا می‌شویم. در پایان نیز نکاتی درباره تأمین انرژی و پروتئین مورد نیاز گوساله‌های جوان ارائه خواهد شد.

مولفین: محمدعلی قاسمی و الناز ذوالفقاری – دپارتمان تحقیق و توسعه گروه دامدار برتر

متابولیسم پایه در گوساله چیست؟

متابولیسم پایه به حداقل میزان انرژی گفته می‌شود که گوساله برای ادامه حیات و انجام فعالیت‌های ضروری بدن به آن احتیاج دارد؛ به شرط آنکه حیوان در شرایط بدون تنش دمایی قرار داشته باشد و فعالیت فیزیکی زیادی نداشته باشد.

در چنین شرایطی، انرژی مورد نیاز فرآیندهای حیاتی از ذخایر بدن تأمین می‌شود. در حیوانات خونگرم نیز میزان تولید گرما و دفع حرارت به شکلی تنظیم می‌شود که دمای بدن در محدوده نسبتاً ثابتی باقی بماند.

عوامل مختلفی می‌توانند میزان متابولیسم پایه گوساله را تغییر دهند. از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سن گوساله
• تنش‌های محیطی و دمایی
• وضعیت فیزیولوژیک حیوان
• میزان فعالیت فیزیکی
• میزان پروتئین بافتی
• وضعیت تغذیه‌ای

بنابراین نیاز انرژی یک گوساله ثابت نیست و با تغییر شرایط زندگی و رشد حیوان، این نیاز نیز تغییر می‌کند.

انرژی قابل متابولیسم چیست؟

گوساله برای نگهداری، رشد و افزایش وزن بدن به مواد مغذی و انرژی نیاز دارد. رشد گوساله تنها به افزایش وزن محدود نمی‌شود، بلکه افزایش اندازه بدن، ارتفاع، رشد استخوان‌ها و توسعه بافت عضلانی را نیز شامل می‌شود.

انرژی قابل متابولیسم یا ME (Metabolizable Energy) بخشی از انرژی خوراک است که پس از کسر انرژی از دست‌رفته در مدفوع، ادرار و گازهای دفعی در اختیار حیوان قرار می‌گیرد.

به زبان ساده، انرژی قابل متابولیسم مقدار انرژی‌ای است که گوساله می‌تواند از خوراک دریافت و برای فعالیت‌های حیاتی، نگهداری و رشد مورد استفاده قرار دهد.

انرژی خام یا کل (GE)

انرژی خام یا Gross Energy (GE) به کل انرژی موجود در خوراک گفته می‌شود که در صورت اکسیداسیون کامل مواد غذایی آزاد خواهد شد.

بنابراین انرژی خام، انرژی موجود در کل مواد خوراکی مصرف‌شده را نشان می‌دهد و در محاسبات مربوط به تلفات انرژی، مواردی مانند انرژی دفع‌شده از طریق مدفوع، ادرار و متان نیز مورد توجه قرار می‌گیرند.

انرژی مورد نیاز برای نگهداری

فعالیت‌های نگهداری شامل تمام فرآیندهای پایه‌ای هستند که گوساله برای ادامه زندگی به آن‌ها نیاز دارد؛ مانند حفظ دمای بدن، تنفس، گردش خون و سایر فعالیت‌های ضروری بدن.

انرژی اضافه بر نیاز نگهداری می‌تواند برای رشد بافت‌ها و افزایش وزن بدن مورد استفاده قرار گیرد.

انرژی در بدن گوساله چگونه ذخیره می‌شود؟

ذخیره انرژی در بدن گوساله عمدتاً به شکل پروتئین و چربی انجام می‌شود.

در گوساله‌های جوان، به‌خصوص در دوره پیش از تکامل کامل دستگاه نشخوار، بخش قابل توجهی از رشد مربوط به سیستم اسکلتی و عضلانی است. در کنار رشد پروتئینی، بخشی از انرژی اضافی نیز به شکل تری‌آسیل‌گلیسرول در بافت چربی ذخیره می‌شود.

به همین دلیل، نوع مواد مغذی دریافتی گوساله اهمیت زیادی دارد و صرفاً افزایش مقدار انرژی جیره نمی‌تواند تضمین‌کننده رشد مطلوب باشد.

نیاز انرژی گوساله ۴۵ کیلوگرمی

بر اساس اطلاعات ارائه‌شده توسط انجمن تحقیقات ملی آمریکا (NRC، 2001)، نیاز انرژی قابل متابولیسم برای نگهداری یک گوساله ۴۵ کیلوگرمی، در شرایط حرارتی خنثی، حدود ۱/۷۵ مگاکالری در روز است.

شیر کامل حدود ۵/۳۷ مگاکالری انرژی قابل متابولیسم به ازای هر کیلوگرم ماده خشک دارد. بر این اساس، یک گوساله ۴۵ کیلوگرمی برای تأمین انرژی مورد نیاز نگهداری خود تقریباً به ۳۲۵ گرم ماده جامد شیر یا حدود ۳/۶ کیلوگرم شیر کامل در روز نیاز خواهد داشت.

البته میزان واقعی مصرف شیر به عوامل مختلفی از جمله شرایط محیطی، سن، وزن گوساله، میزان رشد مورد انتظار و برنامه تغذیه‌ای بستگی دارد.

جایگزین شیر و انرژی قابل متابولیسم

جایگزین‌های شیر معمولاً نسبت به شیر کامل چربی کمتری دارند و به همین دلیل انرژی قابل متابولیسم آن‌ها نیز می‌تواند کمتر باشد.

مقدار انرژی قابل متابولیسم جایگزین‌های شیر در حدود ۴/۶ تا ۴/۷ مگاکالری در هر کیلوگرم ماده خشک گزارش شده است.

در نتیجه، برای یک گوساله ۴۵ کیلوگرمی، حدود ۴۸۰ گرم جایگزین شیر می‌تواند برای تأمین انرژی مورد نیاز نگهداری کافی باشد که تقریباً معادل ۳ لیتر محلول خورانده‌شده است.

البته این مقادیر باید متناسب با ترکیب محصول و برنامه تغذیه‌ای فارم تنظیم شوند.

زمانی که میزان انرژی شیر مشخص نیست

اگر مقدار انرژی قابل متابولیسم شیر یا جایگزین شیر روی محصول مشخص نباشد، می‌توان بر اساس ترکیبات مغذی آن، انرژی خام را تخمین زد.

برای شیر کامل یا شیر ورم‌پستانی پاستوریزه‌شده، یکی از روابط مورد استفاده برای برآورد انرژی خام به شکل زیر است:

GE = (0/0923 × درصد چربی) + (0/0492 × درصد SNF) − 0/0564

همچنین می‌توان انرژی خام را بر اساس درصد لاکتوز، پروتئین حقیقی و چربی تخمین زد:

GE = (0/0395 × درصد لاکتوز) + (0/0586 × درصد پروتئین حقیقی) + (0/0911 × درصد چربی)

بر اساس NRC، انرژی قابل متابولیسم شیر کامل تقریباً ۹۳ درصد انرژی خام آن در نظر گرفته می‌شود.

نقش پروتئین در افزایش وزن گوساله

افزایش وزن گوساله در ماه‌های ابتدایی زندگی تا حد زیادی به رشد بافت پروتئینی، به‌خصوص عضلات و استخوان‌ها، وابسته است.

بر اساس گزارش روی (1980)، ارتباط بین افزایش وزن زنده و میزان افزایش پروتئین و چربی را می‌توان با رابطه زیر بیان کرد:

افزایش وزن زنده = ۰/۱۷۵ + (۳/۹۲ × افزایش پروتئین) + (۰/۶۱۸ × افزایش چربی)

همچنین بلاکستر و همکاران در سال ۱۹۵۱ گزارش کردند که به ازای هر ۱۰۰ گرم افزایش وزن در گوساله‌های جوان شیرخوار، حدود ۱۶/۵ گرم پروتئین در بدن ذخیره می‌شود.

در کنار این پروتئین، حدود ۶۰ گرم آب نیز همراه با هر ۱۶/۵ گرم پروتئین ذخیره‌شده در بافت بدن قرار می‌گیرد.

چربی چه نقشی در افزایش وزن دارد؟

اگرچه پروتئین نقش مهمی در رشد بافت‌های عضلانی و اسکلتی دارد، اما مقدار انرژی ذخیره‌شده در افزایش وزن تا حد زیادی تحت تأثیر میزان چربی قرار می‌گیرد.

در گوساله‌های جوان شیرخوار، انرژی ذخیره‌شده به شکل چربی می‌تواند حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد کل انرژی حاصل از افزایش وزن را تشکیل دهد.

بنابراین، برای دستیابی به رشد مطلوب، باید بین انرژی و پروتئین جیره تعادل مناسبی برقرار باشد.

پروتئین بیشتر؛ رشد بهتر و توسعه سریع‌تر گوساله

با توجه به اهمیت رشد پروتئینی در گوساله‌های جوان، تأمین پروتئین کافی یکی از پایه‌های اصلی برنامه تغذیه‌ای آن‌هاست.

اگر هدف، افزایش مناسب وزن، رشد اسکلتی و عضلانی و دستیابی سریع‌تر به یک گوساله سالم و قوی باشد، میزان پروتئین دریافتی باید متناسب با سرعت رشد مورد انتظار تأمین شود.

رشد مناسب در این دوره می‌تواند زمینه را برای خروج سریع‌تر گوساله از گوساله‌دانی، توسعه بهتر شکمبه و دستیابی به وزن مطلوب در سنین پایین فراهم کند.

یکی از اهداف مهم در برنامه‌های پرورش گوساله، رسیدن به حدود دو برابر وزن تولد در دو ماهگی است؛ البته دستیابی به این هدف مستلزم تأمین هم‌زمان انرژی، پروتئین، مواد معدنی، ویتامین‌ها و مدیریت صحیح تغذیه و بهداشت گوساله است.

جمع‌بندی

انرژی مورد نیاز گوساله را نباید تنها بر اساس مقدار شیر مصرفی ارزیابی کرد. گوساله ابتدا برای حفظ فعالیت‌های حیاتی بدن به انرژی نیاز دارد و پس از تأمین نیاز نگهداری، انرژی و مواد مغذی باقی‌مانده می‌توانند صرف رشد شوند.

در این میان، انرژی قابل متابولیسم، پروتئین و چربی سه عامل مهم در تعیین سرعت و کیفیت رشد هستند. بنابراین یک برنامه موفق پرورش گوساله باید به گونه‌ای تنظیم شود که ضمن تأمین انرژی کافی برای نگهداری، مواد مغذی لازم برای رشد عضلات، استخوان‌ها و توسعه دستگاه گوارش نیز در اختیار حیوان قرار گیرد.

تغذیه متعادل در هفته‌ها و ماه‌های ابتدایی زندگی، پایه‌ای برای داشتن گوساله‌ای سالم، سریع‌الرشد و آماده ورود به مراحل بعدی پرورش خواهد بود.